Geschiedenis van Vreeswijk

Nieuwegein is in 1971 ontstaan uit de historische dorpen Jutphaas en Vreeswijk. Het stroomgebied van de Rijn, de Lek, de kanalen en de sluizen vormen de geschiedenis van het schippersdorp Vreeswijk. Zonder de rivier de Lek zou het dorp niet zijn ontstaan. In de vroege Middeleeuwen was de wijde omgeving een ontoegankelijk veenmoeras dat regelmatig onder water liep.

Bewoning was vrijwel onmogelijk behalve op de stroomruggen, oude zandbeddingen van de rivier. De Friezen bouwden in de 7e eeuw een handelsnederzetting aan de Lek: Frisionouuick oftewel Friezenwijk, later verbasterd tot Vreeswijk.

Vreeswijk: Waterwegen

Koninginnensluis in Vreeswijk

Koninginnensluis in Vreeswijk

Het dorp Vreeswijk is een topper op het gebied van de waterstaatgeschiedenis. Er liggen maar liefst drie sluizencomplexen op een steenworp afstand van elkaar, terwijl in de nabije omgeving nog verschillende andere waterstaatkundige elementen liggen. Na de afdamming van de Kromme Rijn in 1122 werden plannen gemaakt tot het graven van een kanaal, destijds Nye Vaert geheten, vanaf het Ledig Erf in de stad Utrecht tot aan een dam bij het kasteel Oudegein. Hier moesten alle handelsgoederen over de dijk van de Hollandsche IJssel overgeladen worden. Via deze rivier, die toen nog in open verbinding stond met de Lek, konden de schepen stroomafwaarts richting Maasmond en stroomopwaarts naar het Duitse achterland varen. De Nye Vaert of Vaartsche Rijn is omstreeks 1125 gereed gekomen. Honderdvijftig jaar later moest de situatie aangepast worden aan de veranderde omstandigheden.

Aanleiding was de afdamming van de Hollandsche IJssel bij Hoppenesse in 1285. Floris V, graaf van Holland, verleende in 1288 toestemming tot de aanleg van een kanaal naar Vreeswijk. De Vaartsche Rijn werd toen via de Schalkwijkse Wetering doorgetrokken tot de Wiers en nog weer later, in 1373, tot de Lek. Hier werd een schutsluis gebouwd, de Oude Sluis te Vreeswijk. Rond dezelfde tijd kreeg de Vaartsche Rijn door middel van de Doorslag een open verbinding met de Hollandsche IJssel. In 1824 werd de Oude Sluis van Vreeswijk grondig gerenoveerd en kreeg het aanzien dat we nu nog kennen.

In de loop van de negentiende eeuw nam het scheepvaartverkeer enorm toe en ook werden de schepen groter. Om aan de toegenomen vraag tegemoet te komen werd in 1892 het Merwedekanaal ten westen van Vreeswijk aangelegd met een eigen sluizencomplex, de Koninginnensluis. Voor de oude sluis in Vreeswijk had dit niet direct gevolgen. Ook hier bleef het scheepvaartverkeer groeien. De aanleg van het Amsterdam-Rijnkanaal echter, met een zijtak naar de Lek bij Vreeswijk, het Lekkanaal, betekende voor de oude sluis als scheepvaartroute het einde. In hetzelfde jaar dat de Prinses Beatrixsluis in gebruik werd genomen, 1938, werd de Oude Sluis in Vreeswijk voor het scheepvaartverkeer gesloten. Wat bleef was de functie van de sluis in de waterhuishouding van Utrecht, namelijk voor aanvoer van water om de stadsgrachten te verversen.

 

 

Vreeswijk: Buitenplaatsen

Huis De Wiers anno 2006

Huis De Wiers anno 2006

Vanaf de 17de eeuw verschenen de eerste buitenplaatsen langs de Vaartse Rijn. Een buitenplaats was een zomerverblijf voor rijke stedelingen.

Aan het begin va de 17de eeuw werd Huys De Wiers gebouwd en het werd rond 1654 in de Hollands-Classistische stijl herbouwd. Omstreeks 1900 vernietigde de toenmalige eigenaar het omringende park en bos voor de verkoop van hout. Het huis ging dienst doen als reparatiewerkplaats voor stoomschepen en takelde af. Op het enige overgebleven deel van het huis – het souterrain - werd een fabriekshal gebouwd. Deze fabriekshal maakte onderdeel uit van de inmiddels gesloten Scheepswerf Van Zutphen.

Het nieuwe Huis De Wiers is een mooi voorbeeld van een nieuw gebouw met een functie voor de huidige generatie, waarbij de cultuurhistorie van eerdere generaties nog te lezen en aanwezig is. Het souterrain van het oorspronkelijke gebouw doet nu dienst als restaurant en de architect liet zich voor de bouw inspireren door het huis uit 1654.

Huis De Wiers met op de voorgrond de Vaartse Rijn
Huis De Wiers met op de voorgrond de Vaartse Rijn

Vreeswijk: Schippersinternaat

De voormalige School en internaat voor Schipperskinderen

De voormalige School en internaat voor Schipperskinderen

In 1911 werd de ‘Vereeniging tot stichting en instandhouding van een school met den Bijbel voor schipperskinderen’ opgericht. Er werd een internaat en een directeurswoning gebouwd in Vreeswijk. Het internaat wilde kinderen van schippers de kans bieden om onderwijs te volgen. Rond 1900 was dit voor schipperskinderen absoluut niet vanzelfsprekend. Het internaat bleef zijn functie behouden tot 1983 toen er een nieuwe school werd gebouwd. In 1995 werden er appartementen in dit oude internaat gebouwd en ook de School voor Beeldende Kunst is er in gehuisvest.

.

Vreeswijk: Sluizen

sluizenkaartje

 

  • 1122
    • De Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede wordt afgedamd en Utrecht heeft geen verbinding meer met de Rijn. Het bisdom Utrecht laat een kanaal graven tot bij de Hollandse IJssel: de Vaartse Rijn. Later wordt dit kanaal doorgetrokken tot in de Hollandse IJssel, de Doorslag.
  • 1285
    • In opdracht van graaf Floris V wordt de Hollandse IJssel bij het Klaphek afgedamd. Utrecht laat daarop de Vaartse Rijn doortrekken tot Vreeswijk.
  • 1373
    • Oude Sluis - gekoppelde sluis (2 kolken) met puntdeuren - Pas in 1562 wordt de tweede kolk aangelegd. De loods met schotbalken tegen hoogwater staat op de dijk.
  • 1818
      • Spuisluis - enkele sluis (1 kolk) met waaierdeuren - Vanwege renovatie van de Oude Sluis door het Rijk wordt de Spuisluis of Rijkshulpschutsluis aangelegd.
    spuisluis
  • 1855
    • Fort Vreeswijk - onderdeel van de Hollandse Waterlinie
  • 1892
    • Koninginnensluis - gekoppelde sluis met puntdeuren - Het Rijk laat een groter kanaal graven: het Merwedekanaal. De Koninginnensluis wordt geopend door Koningin Emma en Koningin Wilhelmina.
  • 1938
      • Prinses-Beatrixsluis - tweelingsluis met hefdeuren - Het Amsterdam-Rijnkanaal en het Lekkanaal worden aangelegd. Jaarlijks passeren 65.000 schepen deze sluis.
    beatrixsluis

Bron: Negen eeuwen Waterbeheer in Nieuwegein